Sáng dậy thấy rát họng, mũi bắt đầu chảy nước, người gai gai sốt. Trời vừa chuyển lạnh, bạn không biết mình bị cảm lạnh thông thường hay đã mắc cúm. Hai bệnh này nghe giống nhau, đều gây sổ mũi, ho, đau họng, nhưng mức độ nguy hiểm và cách chăm sóc lại khác nhau khá nhiều. Nhầm lẫn giữa hai bệnh có thể khiến bạn chủ quan với cúm, hoặc ngược lại, lo lắng thái quá với một cơn cảm lạnh thông thường.
Bài viết này giúp bạn phân biệt cảm lạnh và cảm cúm qua 5 dấu hiệu dễ nhận biết, hướng dẫn chăm sóc đúng cách tại nhà, chỉ ra những sai lầm thường gặp, và liệt kê rõ khi nào cần đi khám ngay. Các thông tin y khoa trong bài được đối chiếu với hướng dẫn của NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cùng các nguồn y tế trong nước.
Nội dung chính
Cảm lạnh và cảm cúm khác nhau ở điểm nào?
Trước hết, cần hiểu rõ bản chất của hai bệnh. Cảm lạnh thông thường là tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp trên, xảy ra ở mũi, họng, xoang và thanh quản. Bệnh do nhiều loại virus gây ra, chủ yếu là rhinovirus, cùng một số chủng coronavirus thông thường và các virus hô hấp khác. Cảm lạnh có thể xuất hiện quanh năm, nhưng mật độ cao nhất thường rơi vào mùa đông hoặc khi thời tiết chuyển mùa.
Cảm cúm, hay cúm mùa, do virus cúm (thường là chủng A hoặc B) gây ra. Cúm thường nặng hơn cảm lạnh rất nhiều, với các triệu chứng dữ dội hơn và nguy cơ biến chứng cao hơn, như viêm phổi, viêm cơ tim, suy hô hấp. Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, cúm có thể xuất hiện quanh năm, không chỉ vào mùa lạnh, nhưng số ca mắc thường tăng lên khi thời tiết chuyển lạnh, khi mọi người ở trong nhà nhiều hơn và virus lây lan dễ hơn trong không gian kín.
| Tiêu chí | Cảm lạnh | Cúm |
|---|---|---|
| Tác nhân | Rhinovirus, coronavirus thông thường | Virus cúm A, B |
| Khởi phát | Từ từ, tăng dần trong 1-3 ngày | Đột ngột, bùng phát trong vài giờ |
| Sốt | Hiếm gặp, nếu có chỉ sốt nhẹ dưới 38 độ C | Thường sốt cao 38,5-40 độ C, kéo dài 3-4 ngày |
| Đau đầu, đau cơ | Nhẹ, có thể không có | Dữ dội, đau nhức toàn thân rõ rệt |
| Mệt mỏi | Nhẹ, vẫn sinh hoạt gần như bình thường | Kiệt sức, chỉ muốn nằm, có thể kéo dài nhiều ngày |
| Hắt hơi, sổ mũi | Triệu chứng điển hình, xuất hiện sớm | Có thể gặp nhưng không phải triệu chứng nổi bật |
| Ho | Ho nhẹ, ít | Ho khan, ho nhiều, có khi kèm tức ngực |
| Thời gian khỏi | Khoảng 7-10 ngày | 1-2 tuần, mệt mỏi có thể kéo dài hơn |
| Biến chứng | Hiếm | Có thể viêm phổi, viêm cơ tim, suy hô hấp |
Bảng trên chỉ giúp phân biệt tương đối. Triệu chứng của hai bệnh chồng lấn nhau khá nhiều: có người bị cúm mà sốt không cao, có người cảm lạnh mà ho nhiều. Muốn biết chắc mình bị cúm hay không, cần bác sĩ khám và xét nghiệm. Bài viết này không thay thế việc chẩn đoán của bác sĩ.
5 dấu hiệu phân biệt cảm lạnh và cảm cúm
1. Tốc độ khởi phát
Đây là dấu hiệu phân biệt rõ nhất. Cảm lạnh đến từ từ trong 1-2 ngày: đầu tiên là hắt hơi, rát họng, rồi mới sổ mũi, nghẹt mũi, các triệu chứng tăng dần và đạt đỉnh vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 5. Cúm đến đột ngột trong vài giờ: buổi sáng bạn vẫn khỏe mạnh, buổi chiều đã sốt cao, rét run, đau nhức toàn thân. Nếu bạn có thể nhớ chính xác “lúc nào mình bắt đầu thấy mệt”, rất có thể đó là cúm.
2. Mức độ sốt
Cảm lạnh thường không sốt, hoặc chỉ sốt nhẹ dưới 38 độ C ở người lớn. Cúm thường gây sốt cao từ 38,5 đến 40 độ C, kéo dài khoảng 3-4 ngày, kèm theo ớn lạnh, rét run. Bạn nên đo thân nhiệt 2 lần mỗi ngày, sáng và tối, ghi lại để theo dõi sốt đang lên hay xuống. Lưu ý: trẻ em bị cảm lạnh có thể sốt cao hơn người lớn, nên dấu hiệu này đáng tin cậy hơn ở người trưởng thành.
3. Đau nhức toàn thân
Cảm lạnh gây khó chịu chủ yếu ở mũi và họng, đau nhức cơ thể nếu có cũng chỉ ở mức nhẹ. Cúm gây đau cơ, đau đầu rõ rệt, ê ẩm toàn thân, có khi đau tới mức không muốn cử động, đau cả khi chạm nhẹ vào da. Nếu bạn thấy người đau mỏi như vừa làm việc nặng dù cả ngày chỉ nằm nghỉ, đó là dấu hiệu nghiêng về cúm.
4. Mức độ mệt mỏi
Người bị cảm lạnh thường vẫn ăn uống, làm việc gần như bình thường, chỉ thấy khó chịu. Người bị cúm mệt rã rời, kiệt sức, chỉ muốn nằm, làm việc gì cũng thấy đuối sức, và cảm giác mệt mỏi này có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí vài tuần sau khi các triệu chứng khác đã hết. Đây là lý do cúm khiến nhiều người phải nghỉ làm, nghỉ học cả tuần.
5. Ho, sổ mũi và đau họng
Cảm lạnh lấy sổ mũi, nghẹt mũi làm triệu chứng chính: nước mũi ban đầu trong suốt, sau vài ngày có thể đặc hơn, có màu trắng đục, vàng hoặc xanh nhạt. Đây là hiện tượng bình thường khi các tế bào miễn dịch hoạt động, không nhất thiết là dấu hiệu nhiễm khuẩn. Ho khi cảm lạnh thường nhẹ và ít. Cúm thì ho khan, ho nhiều, đau họng nặng hơn, có khi kèm tức ngực. Ho do cúm thường kéo dài hơn, có thể dai dẳng sau khi khỏi bệnh.
Vì sao mùa đông dễ bị cảm lạnh và cảm cúm?
Mùa đông không trực tiếp “gây ra” cảm lạnh hay cúm, vì cả hai bệnh đều do virus gây ra, không phải do trời lạnh. Tuy nhiên, mùa lạnh tạo ra nhiều điều kiện thuận lợi cho virus lây lan. Không khí lạnh và khô làm niêm mạc mũi khô hơn, giảm khả năng ngăn chặn virus xâm nhập. Trời lạnh khiến mọi người ở trong nhà nhiều hơn, đóng kín cửa, virus dễ lây từ người này sang người khác trong không gian kín. Một số nghiên cứu quan sát cho thấy virus cúm tồn tại lâu hơn trong không khí lạnh và khô, nhưng đây là các nghiên cứu quan sát, cho thấy mối liên quan chứ chưa chứng minh chắc chắn rằng thời tiết lạnh là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.
Mùa đông cũng là mùa cơ thể dễ suy giảm sức đề kháng nếu bạn ngủ ít, ăn uống thất thường, ít vận động vì ngại lạnh. Trẻ em là đối tượng dễ ốm vặt nhất vào mùa này, bạn có thể tham khảo thêm bài tăng sức đề kháng cho trẻ mùa lạnh và trẻ bị ho mùa lạnh để chăm sóc bé tốt hơn. Người lớn cũng nên chú ý giữ ấm, ngủ đủ giấc và ăn uống đầy đủ, đặc biệt là bổ sung vitamin D khi ít nắng, như bài thiếu vitamin D mùa đông đã phân tích.
Chăm sóc tại nhà khi bị cảm lạnh hoặc cảm cúm
Dù là cảm lạnh hay cúm, y học hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu để tiêu diệt virus gây bệnh. Việc chăm sóc đúng cách tại nhà giúp cơ thể hồi phục nhanh hơn và giảm nguy cơ biến chứng. Ba việc quan trọng nhất là nghỉ ngơi, uống đủ nước ấm và giữ ấm cơ thể.
Nghỉ ngơi thật sự
Khi bị cảm, cơ thể cần năng lượng để chống lại virus, vì vậy bạn nên nghỉ ngơi 1-2 ngày đầu, ngủ đủ giấc, tránh làm việc nặng hay thức khuya. Khi bị cúm, bạn nên ở nhà khi còn sốt, vì 5 ngày đầu là lúc dễ lây nhất.
Uống đủ nước ấm
Sốt và ra mồ hôi khiến cơ thể mất nước, vì vậy bạn cần uống đủ nước, ưu tiên nước ấm, trà thảo mộc, nước chanh mật ong. Nước ấm làm dịu cổ họng, bù nước cho cơ thể và giúp long đờm khi ho. Súc miệng bằng nước muối ấm vài lần trong ngày cũng giúp giảm rát họng.
Ăn uống: cháo, súp nóng, món mềm dễ tiêu
Lúc bị cảm, bạn nên ăn món nóng, mềm, dễ tiêu như cháo, súp, canh nóng. Món nóng vừa bù nước vừa làm ấm người, lại dễ ăn khi cổ họng đang đau rát. Bạn có thể nấu cháo gà, súp bí đỏ, canh rau củ, thêm gừng, hành lá để tăng vị ấm. Tránh đồ ăn cay nóng quá mức, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ và đồ uống có cồn, vì chúng có thể khiến cổ họng khó chịu hơn và cơ thể mất nước nhiều hơn.

Hạ sốt, giảm đau đúng cách
Khi sốt cao hoặc đau nhức nhiều, bạn có thể dùng paracetamol hoặc ibuprofen để hạ sốt, giảm đau, theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Không dùng chung paracetamol với các thuốc cảm khác cũng có chứa paracetamol, vì dễ quá liều mà không hay biết. Thuốc dùng theo hướng dẫn trên bao bì hoặc hỏi dược sĩ, bác sĩ, không tự ý dùng thuốc của người khác, không tự ý tăng liều khi thấy chưa đỡ.
Vệ sinh mũi họng và không gian sống
Bạn nên rửa mũi bằng nước muối sinh lý khi nghẹt mũi, súc họng bằng nước muối ấm, giữ phòng ngủ thoáng khí nhưng ấm áp, độ ẩm vừa phải. Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng mũi khi ho, hắt hơi, và không dùng chung khăn mặt, cốc uống nước với người khác trong nhà. Những việc nhỏ này giúp giảm lây lan virus cho cả gia đình.
Những sai lầm thường gặp khi bị cảm
Tự ý dùng kháng sinh. Đây là sai lầm phổ biến nhất. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, hoàn toàn không có tác dụng với virus gây cảm lạnh hay cúm. Tự ý uống kháng sinh không giúp bạn khỏi nhanh hơn, mà còn gây hại: làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột, tăng nguy cơ kháng thuốc, khiến lần ốm sau khó điều trị hơn. Chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ kê đơn vì có bằng chứng nhiễm khuẩn kèm theo.
Ủ ấm quá mức khi đang sốt cao. Nhiều người khi sốt lại đắp nhiều chăn, mặc nhiều áo với suy nghĩ “cho ra mồ hôi sẽ khỏi”. Thực tế, ủ ấm quá mức có thể khiến thân nhiệt tăng cao hơn, gây khó chịu, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ. Khi sốt, bạn nên mặc quần áo thoáng mát, ở nơi thoáng khí, lau người bằng nước ấm, và dùng thuốc hạ sốt khi cần.
Cố gắng “xông” thật mạnh hay tắm nước lạnh để hạ sốt. Xông hơi có thể giúp thông mũi tạm thời, nhưng xông quá nóng, quá lâu khi đang sốt cao dễ gây mất nước, chóng mặt. Tắm nước lạnh khi đang sốt cũng không được khuyến khích, vì cơ thể đang run rẩy để sinh nhiệt, gặp lạnh đột ngột sẽ càng co mạch, khó hạ sốt hơn. Cách an toàn là lau người bằng khăn ấm và nghỉ ngơi.
Nhịn ăn vì “sốt thì không nên ăn”. Quan niệm này không có cơ sở. Khi bị cảm, cơ thể vẫn cần năng lượng và dinh dưỡng để hồi phục. Bạn nên ăn đủ, ưu tiên món dễ tiêu, chia nhỏ bữa nếu chán ăn, và uống đủ nước. Chỉ kiêng những món khó tiêu, nhiều dầu mỡ, chứ không nên bỏ bữa hoàn toàn.
Khi nào cần đi khám ngay?
Hầu hết các trường hợp cảm lạnh tự khỏi sau 7-10 ngày mà không cần đi khám. Nhưng bạn cần đi khám sớm nếu thuộc nhóm nguy cơ cao: từ 65 tuổi trở lên, đang mang thai, có bệnh mạn tính như tim, phổi, tiểu đường, hoặc suy giảm miễn dịch. Những người này nên đi khám sớm, không chờ tới khi có dấu hiệu nặng.
Bạn cần đi khám ngay khi có một trong các dấu hiệu sau: sốt trên 39 độ C và không hạ sau khi dùng thuốc hạ sốt; khó thở, thở gấp, đau tức ngực; lơ mơ, khó đánh thức; nôn nhiều, không uống được nước; sốt kéo dài quá 3 ngày không giảm; hoặc sau 7 ngày mà các triệu chứng không đỡ, thậm chí nặng thêm. Với trẻ nhỏ, bạn cần đưa đi khám ngay khi trẻ sốt cao co giật, li bì, bỏ bú, thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực.
Phòng ngừa cảm lạnh và cảm cúm mùa đông
Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh, nhất là với cúm. Tiêm vắc xin cúm hằng năm là cách phòng cúm tốt nhất hiện nay. WHO khuyến cáo tiêm vắc xin cúm hằng năm cho phụ nữ mang thai, trẻ em từ 6 tháng đến 5 tuổi, người trên 65 tuổi, người có bệnh mạn tính và nhân viên y tế. Vắc xin không bảo vệ tuyệt đối 100%, nhưng giúp giảm rõ rệt nguy cơ mắc cúm nặng và biến chứng. Bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ về thời điểm tiêm phù hợp, thường là trước mùa lạnh vài tuần để cơ thể kịp tạo miễn dịch.

Ngoài vắc xin, những thói quen hằng ngày giúp giảm nguy cơ mắc bệnh: rửa tay thường xuyên bằng xà phòng trong ít nhất 20 giây, nhất là sau khi đi ngoài về và trước khi ăn; tránh chạm tay lên mắt, mũi, miệng; giữ nhà cửa thông thoáng; ngủ đủ giấc, ăn uống đầy đủ rau xanh và trái cây; giữ ấm cổ, ngực, bàn chân khi ra ngoài trời lạnh.
Mùa đông năm nay, thay vì lo lắng mỗi lần hắt hơi, sổ mũi, bạn có thể bình tĩnh quan sát 5 dấu hiệu trên để biết mình đang đối mặt với cảm lạnh hay cúm, chăm sóc đúng cách tại nhà, và biết rõ lúc nào cần đi khám. Cảm lạnh thường nhẹ và tự khỏi, cúm cần được theo dõi sát hơn, nhất là với người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền. Giữ ấm, nghỉ ngơi đủ và phòng ngừa từ sớm vẫn là cách đơn giản mà hiệu quả nhất để đi qua mùa lạnh khỏe mạnh.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.

