Tháng 11 về, miền Bắc bắt đầu đón những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên, miền Trung và miền Nam cũng chuyển mùa với những cơn mưa rào bất chợt. Đây cũng là thời điểm nhiều ba mẹ than thở vì bé cứ ốm vặt liên miên.
Trẻ nhỏ ốm vặt vào mùa lạnh rất phổ biến. Hệ miễn dịch của trẻ vẫn đang hoàn thiện, lại phải đối mặt với thời tiết lạnh, khô, virus cảm cúm và lớp học đông người. Điều ba mẹ có thể làm là xây dựng cho con một nền tảng sức khỏe tốt để bé ốm ít hơn, ốm nhẹ hơn và hồi phục nhanh hơn.
Nội dung chính
Vì sao trẻ hay ốm hơn vào mùa lạnh?
Thứ nhất, virus gây cảm lạnh và cúm hoạt động mạnh hơn khi trời lạnh và khô. Không khí khô làm niêm mạc mũi của trẻ bị khô, giảm khả năng ngăn virus xâm nhập. Mùa lạnh mọi người ở trong nhà nhiều hơn, cửa đóng kín, virus dễ lây lan, nhất là trong lớp học mầm non và tiểu học.
Thứ hai, hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện. Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi, vẫn đang trong quá trình “làm quen” với các loại virus, vi khuẩn xung quanh. Mỗi lần tiếp xúc với một tác nhân mới, cơ thể bé cần thời gian để nhận diện và tạo ra kháng thể. Vì vậy, trẻ đi mẫu giáo, nhà trẻ trong những năm đầu thường ốm nhiều hơn.
Dấu hiệu cho thấy sức đề kháng của bé đang yếu
Không có xét nghiệm đơn giản nào để đo sức đề kháng của trẻ tại nhà, nhưng ba mẹ có thể nhận biết qua một số dấu hiệu. Bé ốm vặt liên tục, vừa khỏi bệnh này đã mắc bệnh khác, mỗi đợt ốm kéo dài hơn một tuần.
Bé ăn kém, kén ăn, cân nặng tăng chậm hoặc chững lại trong nhiều tháng. Bé thường xuyên mệt mỏi, ngủ nhiều nhưng vẫn uể oải, hoặc khó ngủ, ngủ không sâu giấc. Bé cũng có thể hay bị rối loạn tiêu hóa kéo dài, vì khoảng 70% tế bào miễn dịch nằm ở đường ruột. Nếu bé có nhiều dấu hiệu cùng lúc, ba mẹ nên bắt đầu từ những điều cơ bản nhất: bữa ăn, giấc ngủ và vận động.
Ăn gì để tăng đề kháng cho trẻ mùa lạnh?
Dinh dưỡng là yếu tố ba mẹ có thể kiểm soát tốt nhất, và ảnh hưởng trực tiếp nhất đến sức đề kháng của trẻ. Một chế độ ăn đa dạng, đủ chất quan trọng hơn nhiều so với bất kỳ loại thuốc bổ nào.
Vitamin C: hỗ trợ hoạt động của tế bào miễn dịch
Vitamin C là chất chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ các tế bào miễn dịch khỏi tổn thương và hỗ trợ hoạt động của bạch cầu, những “chiến binh” chống lại virus, vi khuẩn xâm nhập. Cơ thể không tự tổng hợp được vitamin C, vì vậy bé cần được bổ sung qua thực phẩm hằng ngày: cam, quýt, bưởi, kiwi, ổi, ớt chuông, súp lơ xanh và cà chua.
Các nghiên cứu quan sát cho thấy trẻ được bổ sung đủ vitamin C có thể rút ngắn thời gian bị cảm lạnh, nhưng vitamin C không phải là thuốc chữa cảm lạnh, cũng không đảm bảo bé sẽ không bị ốm. Ba mẹ nên xem vitamin C là một phần của chế độ ăn cân bằng, không nên cho bé uống liều cao kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Kẽm và sắt: vi chất nhỏ nhưng vai trò lớn
Kẽm tham gia vào quá trình phát triển và hoạt động của các tế bào miễn dịch, đồng thời hỗ trợ cơ thể chữa lành vết thương. Thiếu kẽm là một trong những nguyên nhân khiến trẻ hay ốm vặt, ăn không ngon miệng và chậm lớn. Các nghiên cứu quan sát đã ghi nhận trẻ thiếu kẽm thường mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp nhiều hơn, tuy nhiên đây mới chỉ là mối liên hệ được quan sát thấy.
Nguồn kẽm tốt cho trẻ gồm thịt bò, thịt gà, trứng, tôm, các loại đậu, hạt bí và sữa chua. Chỉ cần đảm bảo bé ăn đủ đạm động vật và thực vật xen kẽ là đã cung cấp được lượng kẽm cần thiết, không nên tự ý cho bé uống viên kẽm liều cao kéo dài vì thừa kẽm có thể gây buồn nôn và giảm hấp thu sắt. Sắt cũng rất quan trọng cho sự phát triển của tế bào miễn dịch và vận chuyển oxy trong máu, có nhiều trong thịt đỏ, gan, lòng đỏ trứng, đậu lăng và rau lá xanh đậm. Khi cho bé ăn thực phẩm giàu sắt, nên kết hợp với thực phẩm giàu vitamin C trong cùng bữa ăn để cơ thể hấp thu sắt tốt hơn.
Vitamin D: vi chất của mùa lạnh
Vitamin D có vai trò điều hòa hoạt động của hệ miễn dịch và hỗ trợ hấp thu canxi cho xương chắc khỏe. Đáng chú ý là mùa lạnh, trẻ ít ra nắng hơn, trong khi ánh nắng mặt trời là nguồn vitamin D chính của cơ thể. Ba mẹ nên cho bé ra ngoài vận động dưới nắng nhẹ vào buổi sáng, khoảng 15 đến 20 phút mỗi ngày, để da tổng hợp vitamin D tự nhiên. Việc có nên bổ sung vitamin D dạng uống cho bé hay không, liều lượng bao nhiêu, cần hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa.
Vitamin A, protein và men vi sinh
Vitamin A giúp duy trì sức khỏe của da và niêm mạc đường hô hấp, tiêu hóa, những hàng rào đầu tiên ngăn vi khuẩn và virus xâm nhập. Beta-carotene, tiền chất của vitamin A, có nhiều trong các loại rau củ màu cam, đỏ như cà rốt, bí đỏ, khoai lang, đu đủ chín và rau cải bó xôi.
Protein là nguyên liệu để cơ thể tạo ra kháng thể và các tế bào miễn dịch. Bé cần được ăn đủ protein mỗi ngày từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu. Men vi sinh, còn gọi là probiotic, giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, ức chế vi khuẩn có hại và hỗ trợ tiêu hóa, sữa chua là nguồn probiotic quen thuộc và dễ dùng nhất cho trẻ. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ nhỏ dưới 10 tuổi nên ăn khoảng 250 đến 350 gram rau củ quả mỗi ngày, tức mỗi bữa nên có ít nhất một món rau củ có màu sắc.
Bảng tổng hợp: dưỡng chất, vai trò và thực phẩm giàu dưỡng chất
| Dưỡng chất | Vai trò với sức đề kháng | Thực phẩm nên cho bé ăn mùa lạnh |
|---|---|---|
| Vitamin C | Hỗ trợ bạch cầu, chống oxy hóa | Cam, quýt, bưởi, ổi, ớt chuông, súp lơ xanh |
| Kẽm | Phát triển tế bào miễn dịch, lành vết thương | Thịt bò, thịt gà, trứng, tôm, đậu, sữa chua |
| Vitamin D | Điều hòa miễn dịch, chắc xương | Cá hồi, cá thu, lòng đỏ trứng, sữa, tắm nắng sáng |
| Vitamin A, beta-carotene | Bảo vệ niêm mạc hô hấp, tiêu hóa | Cà rốt, bí đỏ, khoai lang, đu đủ, rau cải bó xôi |
| Sắt | Tạo tế bào miễn dịch, vận chuyển oxy | Thịt đỏ, gan, đậu lăng, rau lá xanh đậm |
| Protein | Tạo kháng thể và tế bào miễn dịch | Thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ, các loại đậu |
| Men vi sinh | Cân bằng vi sinh đường ruột | Sữa chua, thực phẩm lên men vừa phải |
Ba mẹ có thể tham khảo thêm bài viết về thực phẩm tăng chiều cao có giúp trẻ phát triển chiều cao tối ưu để xây dựng thực đơn cân bằng cho bé.
7 thói quen giúp bé khỏe mạnh suốt mùa lạnh
Ăn uống chỉ là một nửa của câu chuyện. Thói quen sinh hoạt hằng ngày mới quyết định sức đề kháng của trẻ trong cả mùa lạnh.
1. Ngủ đủ giấc, ngủ đúng giờ. Giấc ngủ là lúc cơ thể sản sinh cytokine, loại protein giúp hệ miễn dịch chống lại nhiễm trùng. Trẻ từ 6 đến 12 tuổi cần ngủ 9 đến 12 giờ mỗi ngày, trẻ nhỏ hơn cần ngủ nhiều hơn. Ba mẹ nên cho bé đi ngủ và thức dậy vào giờ cố định, hạn chế cho bé dùng điện thoại, máy tính bảng ít nhất một giờ trước khi ngủ.
2. Vận động ngoài trời mỗi ngày. Trẻ càng vận động nhiều, máu lưu thông càng tốt, hệ miễn dịch hoạt động càng hiệu quả. Các chuyên gia khuyến nghị trẻ nên vận động tích cực ít nhất 60 phút mỗi ngày. Mùa lạnh không có nghĩa là phải nhốt bé trong nhà, chỉ cần cho bé mặc đủ ấm và chọn lúc nắng ấm, không có gió lớn để ra ngoài chơi.
3. Giữ ấm đúng cách, không ủ ấm quá mức. Nhiều ba mẹ sợ con lạnh nên mặc cho bé quá nhiều lớp áo. Thực tế, ủ ấm quá mức khiến bé ra mồ hôi, mồ hôi thấm ngược vào người khi gặp gió lạnh lại dễ gây cảm lạnh hơn. Nguyên tắc giữ ấm đúng là mặc đủ ấm theo cảm nhận của bé, mặc nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày để dễ dàng cởi bớt khi bé vận động.
4. Rửa tay thường xuyên. Rửa tay là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để phòng các bệnh lây qua đường hô hấp và tiêu hóa. Ba mẹ nên dạy bé rửa tay bằng xà phòng và nước sạch ít nhất 20 giây, trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi ngoài trời và sau khi ho, hắt hơi. Hãy dạy bé che miệng khi ho, hắt hơi bằng khuỷu tay hoặc khăn giấy.
5. Trao đổi với bác sĩ về tiêm phòng cúm mùa. Mùa lạnh cũng là mùa cúm, và trẻ nhỏ là nhóm dễ bị biến chứng do cúm hơn người lớn. Tiêm phòng cúm hằng năm là biện pháp phòng bệnh được các tổ chức y tế khuyến nghị cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên. Ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa về lịch tiêm phòng cúm cho bé.
6. Vệ sinh mũi họng, giữ không khí trong nhà sạch sẽ. Mùa lạnh, không khí khô khiến niêm mạc mũi của bé dễ bị khô và kích ứng. Ba mẹ có thể nhỏ nước muối sinh lý để vệ sinh mũi cho bé khi bé bị nghẹt mũi, sổ mũi. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc nhỏ mũi co mạch kéo dài cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Trong nhà, nên mở cửa sổ thông thoáng mỗi ngày, giặt chăn ga gối định kỳ, hút bụi và lau nhà thường xuyên.
7. Giữ tinh thần thoải mái cho bé. Ít ai để ý rằng căng thẳng, lo âu cũng ảnh hưởng đến sức đề kháng của trẻ. Bé bị áp lực học tập, thay đổi môi trường, xa ba mẹ trong thời gian dài đều có thể khiến hệ miễn dịch hoạt động kém hiệu quả hơn. Ba mẹ nên dành thời gian chơi cùng bé, lắng nghe bé kể chuyện ở trường.
Những sai lầm thường gặp khi tăng đề kháng cho trẻ
Sai lầm đầu tiên là lạm dụng thuốc bổ và thực phẩm chức năng. Nhiều gia đình cho bé uống đủ loại vitamin tổng hợp, siro tăng đề kháng quanh năm mà không hỏi ý kiến bác sĩ. Thực tế, nếu bé ăn uống đa dạng và đủ chất, cơ thể đã nhận đủ vi chất cần thiết. Bổ sung thừa không những lãng phí mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa.
Sai lầm thứ hai là tự ý cho bé dùng kháng sinh mỗi khi bé ho, sốt nhẹ. Kháng sinh chỉ có tác dụng với bệnh do vi khuẩn, không có tác dụng với cảm lạnh, cảm cúm do virus gây ra, vốn chiếm đa số các trường hợp ốm vặt mùa lạnh. Lạm dụng kháng sinh khiến vi khuẩn kháng thuốc và tiêu diệt cả lợi khuẩn đường ruột.
Sai lầm thứ ba là kiêng khem quá mức khi bé ốm, ví dụ không cho bé ăn tôm, cá, trứng vì sợ “tanh” làm bệnh nặng thêm. Quan niệm này không có cơ sở khoa học, khi ốm cơ thể bé cần nhiều dinh dưỡng hơn để hồi phục, kiêng khem chỉ khiến bé lâu khỏi hơn. Chỉ kiêng những thực phẩm mà bé bị dị ứng thực sự, đã được bác sĩ xác định.
Khi nào cần đưa bé đi khám?
Hầu hết các trường hợp ốm vặt mùa lạnh có thể chăm sóc tại nhà, nhưng ba mẹ cần đưa bé đi khám ngay khi có những dấu hiệu sau: bé sốt cao trên 39 độ kéo dài hơn 2 ngày, hoặc sốt kèm co giật, li bì; bé thở nhanh, thở khò khè; bé nôn ói nhiều, không uống được nước; bé ho kéo dài hơn 2 tuần không đỡ; bé dưới 3 tháng tuổi bị sốt; hoặc bé có bệnh nền và xuất hiện triệu chứng mới.
Nếu bé chỉ ho nhẹ, sổ mũi, sốt nhẹ dưới 38,5 độ nhưng vẫn ăn uống, chơi đùa bình thường, ba mẹ có thể chăm sóc tại nhà, cho bé uống đủ nước, ăn đủ chất và nghỉ ngơi. Bạn có thể tham khảo thêm bài viết trẻ ho về đêm có đáng ngại? Nguyên nhân và cách điều trị cho trẻ và vệ sinh và phòng ngừa bệnh tật cho bé sơ sinh.
Kết luận
Tăng sức đề kháng cho trẻ mùa lạnh không phải là việc làm trong ngày một ngày hai, mà là cả một quá trình chăm sóc đều đặn: bữa ăn đủ chất với nhiều rau củ quả theo mùa, giấc ngủ đủ và đúng giờ, vận động ngoài trời mỗi ngày, giữ ấm đúng cách và giữ vệ sinh tốt. Những việc này tuy đơn giản nhưng cần sự kiên trì của ba mẹ trong suốt cả mùa lạnh, và hiệu quả của chúng đã được nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận, dù các nghiên cứu này chỉ cho thấy mối liên hệ chứ không chứng minh được quan hệ nhân quả tuyệt đối.
Ba mẹ cũng không cần quá lo lắng nếu bé vẫn ốm vặt vài lần trong mùa lạnh, vì đó là cách hệ miễn dịch của bé học cách tự bảo vệ mình. Điều quan trọng là bé ốm nhẹ, hồi phục nhanh và vẫn ăn ngủ, chơi đùa bình thường sau mỗi đợt ốm. Nếu bé ốm quá nhiều, ốm nặng hoặc có dấu hiệu bất thường, hãy đưa bé đi khám để bác sĩ đánh giá và tư vấn cụ thể.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
