Mùa đông đến, trời lạnh, ngày ngắn lại, nhiều người cả ngày quanh quẩn trong nhà, ra ngoài thì mặc kín từ đầu đến chân. Ít ai để ý rằng chính thói quen này khiến cơ thể thiếu hụt một loại vitamin quan trọng: vitamin D — loại vitamin phần lớn được cơ thể tự tổng hợp nhờ ánh nắng mặt trời chiếu lên da.
Điều đáng nói là thiếu vitamin D thường diễn ra âm thầm. Một phân tích tổng hợp năm 2023 trên 308 nghiên cứu với 7,9 triệu người tại 81 quốc gia cho thấy 15,7% dân số có nồng độ vitamin D dưới 30 nmol/L và gần một nửa (47,9%) dưới 50 nmol/L. Tại Anh, khảo sát dinh dưỡng quốc gia ghi nhận 31% người trưởng thành có nồng độ vitamin D dưới 25 nmol/L vào các tháng 1 đến 3, trong khi con số này vào tháng 7 đến 9 chỉ là 6%. Những con số này là kết quả quan sát, phản ánh mức độ phổ biến của tình trạng thiếu hụt, chứ không chứng minh rằng thiếu vitamin D là nguyên nhân duy nhất gây ra các vấn đề sức khỏe cụ thể.

Nội dung chính
- 1 Vitamin D là gì và vì sao cơ thể cần nó?
- 2 Vì sao mùa đông dễ thiếu vitamin D?
- 3 7 dấu hiệu thiếu vitamin D dễ bị bỏ qua
- 4 Ai có nguy cơ thiếu vitamin D cao nhất mùa đông?
- 5 Cách bổ sung vitamin D an toàn trong mùa đông
- 6 Có cần xét nghiệm vitamin D không?
- 7 Những sai lầm thường gặp khi bổ sung vitamin D
- 8 Khi nào nên đi khám bác sĩ?
- 9 Kết luận
Vitamin D là gì và vì sao cơ thể cần nó?
Vitamin D là vitamin tan trong chất béo, có vai trò chính là giúp cơ thể hấp thu canxi và phospho từ thức ăn, từ đó duy trì xương chắc khỏe. Ngoài ra, vitamin D còn tham gia vào hoạt động của hệ miễn dịch và chức năng cơ bắp. Khi thiếu kéo dài, xương có thể trở nên mềm, yếu, dễ đau và dễ gãy hơn; ở trẻ em, thiếu hụt nặng có thể gây còi xương, còn ở người lớn có thể dẫn đến nhuyễn xương.
Điểm đặc biệt của vitamin D là cơ thể không lấy đủ từ thức ăn như hầu hết các vitamin khác. Nguồn cung chính là ánh nắng mặt trời: tia UVB chiếu lên da sẽ kích thích da tổng hợp vitamin D. Thực phẩm chỉ đóng góp một phần nhỏ — một số loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi, lòng đỏ trứng, gan và các sản phẩm được tăng cường vitamin D như sữa hay ngũ cốc. Vì vậy, khi mùa đông đến, nắng yếu đi và mọi người ít ra ngoài hơn, lượng vitamin D cơ thể tự tạo ra giảm rõ rệt.
Ở các nước ôn đới, từ khoảng tháng 10 đến đầu tháng 3, ánh nắng mặt trời được cho là quá yếu để da tổng hợp đủ vitamin D, bất kể bạn ở ngoài trời bao lâu. Việt Nam nằm ở vùng nhiệt đới nên nắng quanh năm vẫn mạnh hơn nhiều, đặc biệt ở miền Nam. Tuy nhiên, vào mùa đông ở miền Bắc, trời nhiều mây, mưa phùn, ngày ngắn, cộng với thói quen mặc ấm kín đáo và làm việc trong nhà cả ngày, nhiều người vẫn có nguy cơ thiếu hụt — nhất là người cao tuổi, người ít ra ngoài và người làm việc văn phòng.
Vì sao mùa đông dễ thiếu vitamin D?
Có ba lý do chính khiến mùa đông là “mùa thiếu vitamin D”:
Thứ nhất, cường độ tia UVB giảm. Vào mùa đông, mặt trời ở vị trí thấp hơn, tia UVB phải đi qua lớp khí quyển dày hơn nên bị lọc bớt nhiều. Những ngày nhiều mây, mưa phùn, sương mù — rất thường gặp ở miền Bắc vào mùa đông — càng làm giảm lượng UVB chạm tới mặt da.
Thứ hai, thời gian ở ngoài trời giảm. Trời lạnh khiến mọi người ngại ra ngoài, các hoạt động ngoài trời cũng ít đi. Nhiều người ra đường mùa đông mặc áo khoác dày, đội mũ, đeo khẩu trang, chỉ hở một phần nhỏ da mặt và bàn tay, nên diện tích da tiếp xúc với nắng rất ít.
Thứ ba, cơ thể đã cạn dần “kho dự trữ” từ mùa hè. Vitamin D có thể được dự trữ một phần trong mô mỡ và gan, nhưng lượng dự trữ này giảm dần qua các tháng mùa đông nếu không được bổ sung. Đến cuối mùa đông, đầu mùa xuân thường là lúc nồng độ vitamin D xuống thấp nhất trong năm.
7 dấu hiệu thiếu vitamin D dễ bị bỏ qua
Cần nhấn mạnh ngay từ đầu: phần lớn người thiếu vitamin D nhẹ không có triệu chứng rõ ràng nào, và các dấu hiệu dưới đây đều không đặc hiệu — mệt mỏi hay đau mỏi có thể do rất nhiều nguyên nhân khác. Chỉ có xét nghiệm máu đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D mới xác định được bạn có thiếu hay không. Hãy xem 7 dấu hiệu sau như những gợi ý để chú ý hơn, chứ không phải để tự chẩn đoán.
1. Mệt mỏi kéo dài, nghỉ ngơi vẫn không hết
Cảm giác uể oải, thiếu năng lượng, ngủ đủ giấc mà sáng dậy vẫn mệt là dấu hiệu thường được nhắc đến nhất khi nói về thiếu vitamin D. Tuy nhiên, mệt mỏi mùa đông còn có thể do thiếu ngủ, ít vận động hay stress. Nếu mệt mỏi kéo dài nhiều tuần mà không rõ nguyên nhân, bạn nên đi khám để được đánh giá tổng thể.
2. Đau nhức xương, đặc biệt là lưng dưới
Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi; khi thiếu, xương có thể trở nên yếu và đau âm ỉ, thường gặp ở vùng lưng dưới, xương chậu hoặc chân. Cơn đau này thường lan tỏa, khác với đau do chấn thương hay đau cơ sau vận động. Người lớn tuổi bị đau lưng kéo dài nên được kiểm tra nhiều nguyên nhân, trong đó có nồng độ vitamin D.
3. Cơ yếu, leo cầu thang thấy nặng nề
Thiếu vitamin D có thể làm cơ bắp yếu đi, biểu hiện bằng cảm giác chân nặng khi leo cầu thang, khó đứng dậy từ ghế thấp, hay bị chuột rút. Ở người cao tuổi, cơ yếu làm tăng nguy cơ té ngã và gãy xương.
4. Hay ốm vặt, vết thương lâu lành
Vitamin D tham gia vào hoạt động của hệ miễn dịch. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận người có nồng độ vitamin D thấp thường dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hơn, nhưng đây là mối liên quan quan sát được, chưa chứng minh được rằng bổ sung vitamin D sẽ chắc chắn giúp ít ốm hơn. Vết thương lâu lành cũng có thể liên quan đến thiếu vitamin D, nhưng còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác như dinh dưỡng và bệnh nền.
5. Tâm trạng chùng xuống vào mùa đông
Nhiều người cảm thấy buồn bã, uể oải khi trời lạnh và ít nắng — hiện tượng thường được gọi là rối loạn cảm xúc theo mùa. Một số nghiên cứu quan sát thấy nồng độ vitamin D thấp thường đi kèm với tâm trạng thấp, nhưng mối quan hệ nhân quả vẫn chưa được khẳng định chắc chắn. Nếu tâm trạng chùng xuống kéo dài, hãy trao đổi với bác sĩ.
6. Rụng tóc nhiều hơn bình thường
Rụng tóc có nhiều nguyên nhân: stress, thiếu sắt, rối loạn nội tiết. Thiếu vitamin D nặng cũng được ghi nhận có liên quan đến một số dạng rụng tóc, nhưng đây không phải là dấu hiệu đặc hiệu. Nếu rụng tóc nhiều và kéo dài, cần được thăm khám để tìm đúng nguyên nhân.
7. Đau đầu, khó tập trung
Một số người thiếu vitamin D cho biết họ hay đau đầu, khó tập trung. Tuy nhiên, đây là những triệu chứng rất chung chung, có thể do thiếu ngủ, căng thẳng hay thiếu nước. Đừng vội quy kết mọi khó chịu trong mùa đông cho vitamin D.
Điều quan trọng cần nhớ: các dấu hiệu này chỉ mang tính gợi ý. Bạn có thể thiếu vitamin D mà hoàn toàn không có triệu chứng nào, và ngược lại. Cách duy nhất để biết chắc là xét nghiệm máu.
Ai có nguy cơ thiếu vitamin D cao nhất mùa đông?
Một số nhóm người dễ thiếu vitamin D hơn hẳn, và nếu bạn thuộc một trong các nhóm này, mùa đông càng cần chú ý:
- Người cao tuổi: Da người lớn tuổi tổng hợp vitamin D kém hơn người trẻ, trong khi nhu cầu về xương lại cao hơn; người cao tuổi cũng thường ít ra ngoài trời.
- Người làm việc trong nhà cả ngày: Dân văn phòng đi làm từ sáng sớm, về nhà khi trời đã tối, gần như không tiếp xúc với nắng.
- Người mặc kín đáo khi ra ngoài: Trang phục che phủ phần lớn da, đội mũ, đeo khẩu trang là cần thiết để giữ ấm mùa đông, nhưng cũng làm giảm diện tích da tiếp xúc với ánh nắng.
- Người có làn da sẫm màu: Melanin làm giảm khả năng tổng hợp vitamin D từ nắng, nên cần thời gian phơi nắng dài hơn.
- Người thừa cân, béo phì: Vitamin D tan trong chất béo nên có thể bị “giữ lại” trong mô mỡ, làm giảm lượng vitamin D trong máu.
- Người mắc bệnh gan, thận, đường ruột: Các bệnh này hoặc một số loại thuốc có thể làm giảm khả năng hấp thu và chuyển hóa vitamin D.
- Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn: Sữa mẹ chứa rất ít vitamin D, vì vậy trẻ bú mẹ hoàn toàn thường được bác sĩ nhi khoa tư vấn bổ sung vitamin D từ sớm theo liều riêng cho trẻ.
Nếu bạn thuộc một trong các nhóm trên, đừng chờ đến khi có triệu chứng mới quan tâm đến vitamin D — chủ động bổ sung ngay từ đầu mùa đông là cách đơn giản và an toàn nhất.

Cách bổ sung vitamin D an toàn trong mùa đông
Có ba cách bổ sung vitamin D: ánh nắng, thực phẩm và viên uống. Cách tốt nhất là kết hợp cả ba một cách hợp lý.
1. Tận dụng ánh nắng đúng cách
Ở Việt Nam, ngay cả mùa đông ở miền Bắc vẫn có những ngày nắng. Bạn có thể tranh thủ phơi nắng buổi sáng, khi nắng còn dịu, khoảng 15 đến 30 phút, để hở cánh tay và chân. Lưu ý rằng phơi nắng qua cửa kính không có tác dụng vì tia UVB không xuyên qua kính. Vào những ngày mưa phùn, nhiều mây kéo dài, nắng gần như không đủ để tổng hợp vitamin D, khi đó thực phẩm và viên uống trở nên quan trọng hơn.
Kết hợp phơi nắng với vận động ngoài trời là cách rất tốt: đi bộ buổi sáng vừa giúp cơ thể tiếp xúc với nắng, vừa giúp xương khớp dẻo dai. Bạn có thể tham khảo thêm bài “Đi bộ 10.000 bước mỗi ngày: sự thật từ nghiên cứu” để chọn mục tiêu phù hợp với mình.
2. Ăn thực phẩm giàu vitamin D
Thực phẩm không cung cấp đủ toàn bộ nhu cầu vitamin D, nhưng là nguồn bổ sung quan trọng và an toàn trong mùa đông. Những thực phẩm giàu vitamin D gồm:
Bảng thực phẩm giàu vitamin D:
| Thực phẩm | Ghi chú |
|---|---|
| Cá béo: cá hồi, cá thu, cá mòi, cá trích | Nguồn vitamin D tự nhiên dồi dào nhất |
| Lòng đỏ trứng | Dễ bổ sung trong bữa ăn hằng ngày |
| Gan động vật | Giàu vitamin D nhưng nên ăn điều độ |
| Nấm tiếp xúc với ánh nắng | Một số loại nấm chứa vitamin D2 |
| Sữa, sữa chua, ngũ cốc tăng cường vitamin D | Kiểm tra nhãn để biết hàm lượng |
Ăn cá béo 2 đến 3 lần mỗi tuần là một thói quen tốt không chỉ cho vitamin D mà còn cho sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, ngay cả chế độ ăn đầy đủ cũng thường chỉ đáp ứng một phần nhu cầu vitamin D hằng ngày, nên đừng chỉ trông chờ vào thực phẩm trong mùa đông.
3. Uống viên bổ sung vitamin D
Khi nắng ít và thực phẩm không đủ, viên uống vitamin D là giải pháp đơn giản và hiệu quả. Các khuyến nghị hiện hành có sự khác nhau giữa các nước, nhưng đều nằm trong cùng một khoảng an toàn:
Bảng liều khuyến nghị hằng ngày:
| Đối tượng | Liều khuyến nghị hằng ngày |
|---|---|
| Người trưởng thành từ 1 đến 70 tuổi (theo Mỹ, NIH) | 600 IU (15 mcg) |
| Người trên 70 tuổi (theo Mỹ, NIH) | 800 IU (20 mcg) |
| Người trưởng thành (theo Anh, NHS, mùa thu – đông) | 400 IU (10 mcg) |
| Giới hạn tối đa an toàn cho người lớn | 4.000 IU (100 mcg) |
Cần lưu ý: 1 mcg vitamin D tương đương 40 IU. Liều 400 IU mỗi ngày vào mùa thu – đông được cơ quan y tế Anh khuyến nghị cho mọi người dân, trong khi mức khuyến nghị của Mỹ là 600 IU mỗi ngày cho người trưởng thành. Cả hai mức đều thấp hơn nhiều so với giới hạn tối đa 4.000 IU mỗi ngày. Không tự ý uống liều cao kéo dài: dùng quá nhiều vitamin D trong thời gian dài có thể làm tăng canxi trong máu, gây hại cho thận và tim.
Khi chọn viên uống, nên ưu tiên vitamin D3 (cholecalciferol) vì cơ thể sử dụng hiệu quả hơn D2, và uống cùng bữa ăn có chất béo để hấp thu tốt hơn. Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh gan, thận nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung.

Có cần xét nghiệm vitamin D không?
Xét nghiệm máu đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D là cách duy nhất để biết chính xác bạn có thiếu hay không, nhưng không phải ai cũng cần xét nghiệm. Hướng dẫn của Hội Nội tiết Hoa Kỳ năm 2024 khuyến cáo không xét nghiệm định kỳ cho người trưởng thành khỏe mạnh, mà chỉ xét nghiệm khi có triệu chứng, yếu tố nguy cơ, bệnh về xương hoặc trước khi điều trị bằng liều cao.
Thực tế, nếu bạn khỏe mạnh và không thuộc nhóm nguy cơ cao, việc bổ sung liều thấp theo khuyến nghị chung trong mùa đông (400 đến 600 IU mỗi ngày) cùng ăn uống, phơi nắng hợp lý thường là đủ, không nhất thiết phải xét nghiệm. Ngược lại, nếu bạn có dấu hiệu nghi ngờ kéo dài hoặc đang điều trị bệnh về xương, hãy đi khám để bác sĩ chỉ định xét nghiệm và liều bổ sung phù hợp.
Những sai lầm thường gặp khi bổ sung vitamin D
- Uống liều càng cao càng tốt: Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Vitamin D là vitamin tan trong chất béo, dùng thừa sẽ tích lũy trong cơ thể chứ không đào thải nhanh như vitamin tan trong nước. Uống liều cao kéo dài mà không có chỉ định của bác sĩ có thể gây ngộ độc vitamin D.
- Nghe theo quảng cáo “vitamin D chữa bách bệnh”: Một số quảng cáo thổi phồng vitamin D như thần dược phòng đủ loại bệnh. Thực tế, vai trò đã được khẳng định chắc chắn nhất của vitamin D là với sức khỏe xương và cơ; các lợi ích khác vẫn đang được nghiên cứu thêm và chưa có kết luận chắc chắn.
- Cho trẻ uống liều người lớn: Liều vitamin D cho trẻ em thấp hơn nhiều so với người lớn, giới hạn tối đa cho trẻ từ 1 đến 10 tuổi là 2.000 IU mỗi ngày. Tuyệt đối không cho trẻ dùng chung liều của người lớn, và nên hỏi bác sĩ nhi khoa về liều phù hợp cho con.
Khi nào nên đi khám bác sĩ?
Hãy đi khám nếu bạn gặp một trong các tình huống sau: đau xương kéo dài không rõ nguyên nhân; yếu cơ, hay té ngã; các dấu hiệu nghi ngờ kéo dài nhiều tuần; hoặc bạn đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính và không chắc viên uống vitamin D có tương tác gì không. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu và đưa ra liều bổ sung phù hợp.
Kết luận
Thiếu vitamin D vào mùa đông khá phổ biến nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng những việc đơn giản: tranh thủ nắng sáng, ăn cá béo vài lần mỗi tuần và cân nhắc bổ sung viên uống liều thấp trong những tháng ít nắng. Đừng đợi đến khi cơ thể mệt mỏi mới quan tâm — và cũng đừng tự ý uống liều cao vì nghĩ “càng nhiều càng tốt”.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.

